Co warto wiedzieć o rozwoju mowy, zanim dziecko podejmie obowiązek szkolny?

 

1. Sprawne narządy artykulacyjne i fonacyjne

Sprawne narządy artykulacyjne to:

  • brak sztywności wędzidełka (podjęzykowego), wędzidełko jest elastyczne i odpowiedniej długości; pozwala na ruchy języka zarówno w płaszczyźnie poziomej jak i pionowej
  • plastyczne wargi czyli pozwalające na zmianę kształtu np.: płaskie, zaokrąglone
  • swobodne ruchy żuchwy w płaszczyźnie poziomej i pionowej pozwalające m.in. na maksymalne otwarcie jamy ustnej
  • brak wad zgryzu oraz pełny „zestaw” zębów

Sprawne narządy fonacyjne to:

  • możliwość oddychania nosem przy zamkniętych ustach
  • usta zamknięte w sytuacji spoczynku i oddychanie nosem
  • brak przerostu migdałów
  • prawidłowa objętość powietrza w spoczynku ( osoba mówiąca ma dostateczną ilość powietrza dla mowy).

 

2. Prawidłowy rozwój umysłowy tzn. sprawnie działający centralny układ nerwowy

Prawidłowy rozwój umysłowy w kontekście mowy charakteryzuje:

  • brak zaburzeń w obrębie centralnego układu nerwowego tzn. brak przykurczów mięśni twarzy i poszczególnych narządów artykulacyjnych
  • prawidłowo funkcjonujące ośrodki ruchowe zawiadujące ruchami narządów art. (wargi, język, żuchwa, krtań)
  • prawidłowo działające ośrodki odpowiadające za umiejętność naśladowania ruchów (sekwencji ruchowych)
  • prawidłowo działające ośrodki czucia, które umożliwiają dziecku na odczuwanie układu narządów artykulacyjnych.

Sprawny rozwój umysłowy to także prawidłowo funkcjonująca pamięć, uwaga, koncentracja oraz funkcje kojarzenia np. mowy z desygnatem czyli  nazwy z przedmiotem, albo ruchu narządów art. z dźwiękiem. Należy zwrócić uwagę na bardzo ważną zależność zaburzenia umysłowe są przyczyną zaburzeń mowy, ale też: z powodu zaburzeń mowy obniża się sprawność umysłowa!!!

 

 3. Prawidłowo funkcjonujący słuch fizjologiczny

Prawidłowo funkcjonujący słuch fizjologiczny charakteryzuje się tym dziecko reaguje na dźwięki z otoczenia, oraz dźwięki mowy.

 

4. Prawidłowo funkcjonujący słuch fonematyczny/fonemowy

Prawidłowo funkcjonujący słuch fonematyczny/fonemowy charakteryzuje się tym, że dziecko dobrze słyszy słowa, potrafi różnicować pojedyncze dźwięki (głoski) i potrafi je łączyć w sylaby, a sylaby w słowa. Słuch fonematyczny/fonemowy jest prawidłowy u danego dziecka, gdy potrafi ono z potoku słyszanej mowy wyodrębnić wyrazy, a z wyrazów wyodrębnić sylaby oraz głoski.

Zatem spełnienie wyżej wymienionych czynników gwarantuje prawidłowy rozwój mowy, a prawidłowy rozwój mowy warunkuje, sukcesy podczas kształtowania umiejętności czytania, a potem pisania. Między 5 a 6 rokiem życia kończy się proces kształtowania mowy tzn. że w tym okresie dziecko nabywa umiejętność artykulacji ostatnich najtrudniejszych głosek , którymi są głoski trzeciego szeregu określane inaczej głoskami szumiącymi (sz, ż, cz, dż). Ostatnią głoską jaka pojawia się w słowniku dziecka jest głoska (r)- która jest najtrudniejsza pod względem artykulacji i wymaga dużej sprawności narządów artykulacyjnych.  Produkcję tej głoski czyli poprawną artykulację dziecko powinno nabyć do 7 roku życia.

 

Zaburzenia utrudniające prawidłowy rozwój mowy oraz umiejętności czytania i pisania

Najczęściej spotykanymi zaburzeniami w obrębie mowy, które w znaczny sposób utrudniają, nawet uniemożliwiają opanowanie czytania i pisania są:

  •  zaburzenia słuchu fonematycznego
  •  zaburzenia kinestezji artykulacyjnej.
  •  zaburzenia słuchu fonematycznego

Zaburzenia słuchu fonematycznego utrudniają rozumienie mowy i są przyczyną nieprawidłowej produkcji głosek czyli m.in. seplenienia. Przy seplenieniu dziecko zamiast szeregu szumiącego (sz, ż, cz, dż) wymawia głoski szeregu ciszącego (ś, ź, ć, dź) lub szeregu syczącego (s, z, c, dz). Poniżej typowe przykłady:

 w parze  liszki – liski dziecko powie  liśki – liski
 w parze  nóżka – muszka dziecko powie  nuśka – muśka
 w parze  taczka – paczka dziecko powie  tacka – paćka
 parę  wiesza – wieża dziecko powie  wiesza – wiesa
 parę  nosze – noże dziecko powie  nose – nose
 parę  zebra – żebra dziecko powie  zebra – zebra

 

Nieprawidłowości związane ze słuchem fonematycznym/ fonemowym sprawiają ubezdźwięcznianie głosek dźwięcznych (oznacza to, że dziecko w miejsce głoski dźwięcznej wstawia głoskę bezdźwięczną i nie zauważa popełnianego błędu). Ubezdźwięcznianie jest brakiem umiejętności różnicowania cechy dźwięczność/bezdźwięczność. Dziecko, które w mowie ubezdźwięcznia głoski słuchając wyrazów zawierających głoski dźwięczne odbiera = słyszy głoski dźwięczne jako głoski bezdźwięczne. Natomiast w parach wyrazów zawierających głoski opozycyjne dźwięczna/ bezdźwięczna  słyszy  tylko głoski bezdźwięczne i tak, gdy ma powtórzyć pary:

półka – bułka dziecko powtarza  półka – półka
kura – góra dziecko powtarza  kura – kura
domek – Tomek dziecko powtarza  tomek – Tomek
gazeta – kaseta dziecko powtarza  kaseta – kaseta

Dzieci z zaburzonym słuchem fonematycznym mają trudności z dokonaniem analizy słuchowej wyrazu, bowiem w sytuacji gdy dziecko będzie miało ocenić czy w wyrazie występuje dźwięczna głoska b, d, g, r, w, z dż omawiane głoski usłyszy jako odpowiednio p, t, g, l f, s, cz w związku z tym odpowie np. że w wyrazach bułka byk zabawa zabytek nie ma głoski „b”. Zatem wyrazy zawierające głoskę dźwięczną „b” nie zostaną zakwalifikowane do grupy wyrazów zawierających głoskę „b” bowiem dziecko wymienione wyrazy słyszy odpowiednio: półka, pyk, zapawa,  zpytek. Bezdźwięczna artykulacja przenosi się automatycznie na pismo tak, więc dziecko pisze nieprawidłowo.

Dziecko z zaburzonym słuchem fonematycznym/fonemowym nie słyszy i tym samym nie różnicuje również takiej cechy jak miękkość twardość głoski, dlatego w parach słów możemy zaobserwować następujące wypowiedzi:

Kasia – kasa dziecko powtarza  kasa – kasa
wór – wiór dziecko powtarza  wór – wór
pasek – piasek dziecko powtarza  pasek – pasek
miecz – mecz dziecko powtarza  mecz – mecz

Oprócz trudności z różnicowaniem pojedynczych dźwięków, dziecko z zaburzonym słuchem fonematycznym/fonemowym może mieć problemy ze składaniem dźwięków(głosek) w wyraz czyli z syntezą pomimo, że potrafi nazwać litery składające się na sylabę (wyraz) nie potrafi przeczytać całej sylaby (wyrazu).Trudności z syntezą w konsekwencji przynoszą problemy z pisaniem ze słuchu (pamięci). Bowiem podczas pisania dziecko uruchamia tzw. mowę wewnętrzna (mówi sobie w głowie), w początkowych klasach często można zaobserwować, iż podczas pisania dziecko cicho mówi, powtarza, dyktuje sobie głoski, które chce zapisać. Tak więc jeśli mówi nieprawidłowo zapisze też nieprawidłowo.

Kolejnym problemem jest problem z rozumieniem poleceń co utrudnia, a nawet uniemożliwia wykonywanie zadań zleconych przez nauczyciela.

Zaburzenia słuchu fonematycznego/fonemowego powodują także nieprawidłowości w czytaniu całych wyrazów. Dziecko nie słyszy czy czyta prawidłowo czy też popełniło błąd, nie potrafi odnaleźć różnicy między wzorcem np. gdy os. dorosła czyta jako pierwsza bądź, gdy poprawia dziecko.

Zaburzenia słuchu fonematycznego/fonemowego powodują również ignorowanie takich cech mowy jak: akcent, melodia, rytm co w znacznym stopniu utrudnia naukę wierszy na pamięć. Utrudnia także opanowanie języka obcego zarówno w mowie jak i w piśmie.


Zaburzenia kinestezji artykulacyjnej

Dziecko z zaburzona kinestezja artykulacyjną mają problemy z właściwym ułożeniem narządów artykulacyjnych podczas produkcji określonej głoski oznacza to, z dziecko nie czuje przedniego/tylnego ułożenia narządów artykulacyjnych dlatego popełnia błędy w wymowie np.

powie bieża – biesza zamiast  wieża – wiesza
powie kije – kije zamiast  kije – bije
powie konie – tonie zamiast  tonie – konie
powie boli – boli zamiast  boli – goli

Często się zdarza, iż zaburzenia mowy mają charakter złożony tzn., że współwystępują dwa lub więcej czynników zaburzających mowę, a tym samym zaburzających umiejętność czytania i pisania.

 

Na koniec należy dodać, że mowa jest umiejętnością prymarną (pierwszą) w stosunku do czytania, a czytanie prymarne w stosunku do pisania. Nasuwa się zatem następujący wniosek: Prawidłowa artykulacja (= wymowa poszczególnych głosek) jest podstawą prawidłowego nazywania liter. Prawidłowy rozwój mowy tzn. brak zaburzeń, o których pisałam wyżej stanowi podstawę do prawidłowego kształtowania umiejętności czytania i pisania. Warto więc zatroszczyć się o to, aby mowa dziecka przebiegała prawidłowo, a ewentualne nieprawidłowości korygować jak najwcześniej.

 

mgr Beata Brożek – Szczypek,   neurologopeda

Comments are closed.